Жаңы планда Советтер Союзунун доорунан калган уран мурасынын маанилүү бөлүгү Кыргызстанда жайгашкандыгы баса белгиленет. Бул объектилер тоолуу жана сейсмикалык активдүү аймактарда, көп учурда дарыялар жана калктуу пункттардын жанына жайгашкан. МАГАТЭ системалуу жакындашуу жоктугу радиациялык жана токсикалык заттардын чыгышын мүмкүнчүлүктүн эмес, убакыттын маселеси кылып коёорун баса белгилейт.
Агенттиктин маалыматы боюнча, Кыргызстанда уран 1940-жылдардын ортосунан бери казылып, СССРдин кулаганынан кийин көптөгөн калдыктар сактоочу жайлар жана шахталар тиешелүү көзөмөлсүз калган. Соңку жылдары республика бул тармакта маанилүү прогресс көрсөткөн.
Рекультивациялоо иштер Мин-Куш жана Шекафтардагы объектилерде аяктаган, ошондой эле 2023-жылдын августунан тарта Майлуу-Сууда активдүү улантылууда. МАГАТЭнин планына ылайык, бул иштер 2032-жылга чейин аякталууга тийиш.
Централдык Азиядагы уран объектилерин тазалоо программасынын жалпы баасы 113 миллион евро түзөт.
2025-жылга чейин 71,8 миллион евро тартууга жетишилди, анын 61,5 миллиону Европалык Союз тарабынан берилген. Бирок 43 миллион евро жетишпейт, жана бул жетишпестикти жоюбастан, бардык приоритеттүү долбоорлордун аякташы коркунучта. Документте Кыргызстанда маселени акыркы чечүү үчүн жетиштүү ресурстар жоктугу жана эл аралык колдоо өтө маанилүү экени баса белгиленет.
Жаңы планда мурунку приоритеттерге кирбеген объектилерге өзгөчө көңүл бурулат. Алардын катарына Каджи-Сай, Туя-Моюн жана Кызыл-Джар кирет. Алардын рекультивациясы Россия менен эки тараптуу келишимдин алкагында, 21,4 миллион евро өлчөмүндөгү бекитилген каржылоонун негизинде жүргүзүлөт. Бул долбоорлор негизги приоритеттүү жайлардагы иштер аяктаган соң башталат.
МАГАТЭ рекультивация — бул жалпы тапшырманын бир бөлүгү экенин белгилейт.
Курулуш жана инженердик иштер аяктаган соң, Кыргызстанга он жылдар бою радиациялык жана экологиялык мониторинг жүргүзүү, ошондой эле тазаланган аймактардын коопсуздугун көзөмөлдөө милдети жүктөлөт.
Ошентип, жаңы стратегикалык план Кыргызстанга уран мурасын чечүү контекстинде региондогу негизги өлкөлөрдүн бири статусун бекемдейт, бул маселени эл аралык кызматташтык жана мамлекеттин узак мөөнөттүү жоопкерчилиги аныктайт.
