Россия тарабынан көзөмөлдүн күчөшү кыргыз продукциясын алып кирүүгө жаңы тоскоолдуктарды жаратты, бул Евразия экономикалык биримдигинин алкагында россиялык бийликтер тарабынан көзөмөл процедураларынын күчөшү менен байланыштуу.
Чек арада, айрыкча Казакстан-Россия бөлүгүндө, Кыргызстандан келген буюмдарды камтыган жүк кармоолор байкалууда. Бул, түздөн-түз бараткан товарларга да, маркетплейс аркылуу сатылган товарларга да тиешелүү.
Өкмөттүн аракеттери, анын ичинде Экономика министрлиги
Бул көйгөйлөргө жооп катары Кыргызстандагы Экономика жана соода министрлигинде, Премьер-министрдин биринчи орун басары Данияр Амангелдиевдин жетекчилиги астында мамлекеттик структуралардын жана тигүү тармагынын өкүлдөрүнүн катышуусунда жыйын өттү. Талкуунун негизги темасы — кыргыз продукциясынын россиялык рынокто тоскоолдуктарды жеңүү жолдору жана жергиликтүү өндүрүүчүлөрдү колдоо.
Жыйнтыктар боюнча Экономика министрлигине тигүү тармагынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу тапшырылды, анын ичинде ведомстволор аралык өз ара аракеттенүү, инфраструктура, кадрлар жана сапат стандарттары.
Россия менен сүйлөшүүлөр жана чек арадагы абал
2025-жылдын 18-декабрында Премьер-министр Адылбек Касымалиев абал тууралуу комментарий берип, Россия тарабынан текшерүүлөрдүн күчөшү ЕАЭБдин бир катар өлкөлөрүнүн товарларына, анын ичинде Кыргызстандыкка да таасир эткенин белгиледи. Чек арадагы абалды тереңирээк изилдөө үчүн Экономика министрлигинин делегациясы жөнөтүлдү, ошондой эле координациялык штаб түзүлдү.
Кабмин башчысы Россия менен чек арадагы кармоолорду жоюу боюнча чаралар тууралуу билдирди. Анын айтымында, россиялык тарап менен ишкердик өз ара аракеттенүү жүргүзүлүүдө. Кыргызстандан келген товарлар бир оператор тарабынан текшерилери тууралуу макулдашууга жетишилди, бул жүктөрдүн өтүшүн кыйла тездетет. Түздөн-түз жеткирилген тигүү продукциясы үчүн өкмөттүн баамында тоскоолдуктар байкалбайт.
Анткен менен, Ozon жана Wildberries маркетплейстары аркылуу сатылган товарларга байланыштуу суроолор кала берүүдө, айрыкча НДС администрирлөөсү боюнча. Ozon боюнча маселе чечилген, ал эми Wildberries боюнча маселе акыркы стадияда, маркетплейстардын салык агенттери болууга даярдыгын эске алуу менен.
Түшүндүрүү иш-чаралары жана экспортко талаптар
Ишканаларды жаңы талаптарга ылайыкташтыруу үчүн Экономика министрлиги тармактык ассоциациялар менен биргеликте тигүү тармагынын өкүлдөрү үчүн семинар өткөрдү. Иш-чаранын катышуучуларына салык салуу, бухгалтердик эсеп, электрондук документооборот, ошондой эле сертификаттоо жана маркалоо боюнча талаптар түшүндүрүлдү.
Салык салуу, сертификаттоо жана продукцияны маркалоо боюнча суроолор талкууланды. ЭАЭБ 017/2011 техникалык регламенти жана "Честный знак" маркалоо системасынын талаптары, булар ЕАЭБ өлкөлөрүнүн рынокторуна тоскоолдуксуз кирүү жана маркетплейстар менен иштөө үчүн шарттардын бири болуп саналат.
Президенттин Указы
2025-жылдын 6-декабрында президент Садыр Жапаров "Айрым экономикалык тармактарды колдоо боюнча чаралар" аттуу Указга кол койду, ал тигүү тармагы үчүн бир катар демилгелерди камтыйт.
Атап айтканда, Кабинет министрлерине белгиленген мөөнөттө Жогорку Кеңешке төмөнкү мыйзам долбоорлорун сунуштоо тапшырылды:
- тигүү тармагынын катышуучулары үчүн камсыздандыруу төлөмдөрүнүн тарифтерин кайра карап чыгуу жана азайтуу;
- кичине жана орто бизнес үчүн, анын ичинде тигүү өндүрүшүндө, камсыздандыруу төлөмдөрүнүн ставкаларын төмөндөтүү;
- Кыргызстандан тышкаркы ишмердүүлүк үчүн 0,1% бирдиктүү салык ставкасын белгилөө;
- чет өлкөлөрдүн банктары аркылуу эсептешүүлөр үчүн 0,1% транзакция салыгын киргизүү.
Бул указ фискалдык жүктү азайтууга, экспортту колдоого жана тигүү ишканалары үчүн иштөө үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө багытталган.
2025-жылдын декабрь айында ГНС тигүү ишканалары үчүн салык салуу жана камсыздандыруу төлөмдөрүнүн шарттарын бирдейлештирүү боюнча мыйзам долбоорун даярдап жатканын билдирди. Бирдиктүү камсыздандыруу төлөмдөрүн белгилеп, тармактын кызматкерлеринин киреше салыгын төмөндөтүү сунушталууда.
Жогорку Кеңеште талкуу жана учурдагы абал
2026-жылдын 16-январында "Ала-Тоо" депутаттык тобунун жыйынында тигүү тармагынын абалына байланыштуу маселелер талкууланды, бизнесмендер жана мамлекеттик структуралардын өкүлдөрүнүн катышуусунда. Темалар өндүрүш көлөмүнүн кыскарышы, айрым тигүү цехтеринин жабылышы, импорттук чийки затка көз каранды болуу жана логистикалык жана лабораториялык инфраструктуранын жетишсиздигин камтыды.
Экономика министри Бакыт Сыдыков 2024-жылдын жыйынтыгы боюнча тармакта 36,6 миң адам иштеп жатканын, анын ичинде чектеш багыттарды эске алганда, жалпы иш менен камсыз кылынгандардын саны кыйла жогору экенин билдирди. Ал ошондой эле 6% жылдык пайыздык ставкасымен 60 айга чейин кичине жана орто бизнес үчүн жеңилдетилген кредит берүү программасынын ишке киргизилгенин белгиледи.
Мындан тышкары, 2028-жылга чейин Wildberries маркетплейси менен кызматташтык алкагында соода-логистикалык борборду куруу пландалууда, бул логистиканы жана экспорттук операцияларды жеңилдетиши керек.
2025-жылдын күз айларынан 2026-жылдын башына чейин болгон окуялар Кыргызстандагы тигүү тармагынын эл аралык рынокторго жана ЕАЭБ алкагындагы регулятордук шарттарга көз каранды экенин көрсөттү. Туура келген кыйынчылыктарга жооп катары мамлекеттик органдар өнөктөштөр менен сүйлөшүүлөрдү өткөрүп, түшүндүрүү иштерин жүргүзүп, колдоо чараларын даярдашты. Бирок тармактын өкүлдөрү инфраструктураны өнүктүрүү, рынокторду диверсификациялоо жана бизнес жүргүзүү шарттарын жакшыртуу боюнча системалык өзгөртүүлөрдү талап кылууда.
Тигүү продукциясынын өндүрүш көлөмдөрү
Статистикалык маалыматтарга ылайык, 2025-жылдын январь айынан ноябрь айына чейин Кыргызстандагы тигүү тармагы 18,7 миллиард сомдук кийимдерди өндүрдү, бул 2024-жылдын ошол эле мезгилине салыштырганда (15,3 миллиард сом) олуттуу өсүштү билдирет. 11 айдын физикалык көлөм индексинин көрсөткүчү 115,8% түздү, бул өндүрүштүн реалдуу өсүшүн көрсөтөт.
