Достук жана кызматташтыкты бекемдөө борбордук Азияда
2025-жылы борбордук Азия менен Кытайдын ортосундагы өз ара аракеттенүү бардык аспектилер боюнча активдүү өнүгүүдө. «Бел жана жол» долбоору боюнча биргелешкен иш алып баруу тереңдетилип, «Борбордук Азия - Кытай» кызматташтык механизминин структурасы түзүлүп, өнөктөштүктүн горизонттору кеңейип, достук байланыштар бекемделүүдө.
2025-жылдын жыйынтыгы боюнча бир катар уюмдар, анын ичинде Европа жана Азия үчүн Билдирүү борбору («Жэньминь хуабао» басмаканасы) жана Россия, Чыгыш Европа жана Борбордук Азия боюнча Институт Кытайдын коомдук илимдер академиясы, борбордук Азия менен Кытайдын ортосундагы мамилелердин өнүгүшүн чагылдырган он маанилүү окуялардын тизмесин жарыялашты.
1. Экинчи «Борбордук Азия - Кытай» саммитинде түбөлүк жакындык жана кызматташтык жөнүндө келишимге кол коюлду.
17-июнда Астанада экинчи «Борбордук Азия - Кытай» саммити өттү. Өз сөзүндө Кытай Эл Республикасынын төрагасы Си Цзиньпин «Кытай - Борбордук Азия руху» жана регионалдык кызматташтыктын сапаттуу өнүгүшүнүн маанилүүлүгүн белгиледи.
Си Цзиньпин Кытай менен Борбордук Азиянын ортосундагы кызматташтык 2000 жылдан ашуун тарыхка ээ экенин, 30 жылдык ишеним жана биримдикке негизделгенин, бул өз ара пайдалуу кызматташтыкты илгерилетүүгө жардам берерин айтты. «Кытай - Борбордук Азия руху» өз ара сыйлашуу, ишеним жана биргелешкен өнүгүүнү камтыйт, бул болсо мамилелерди бекемдөөнүн негизин түзөт.
Саммитте лидерлер Астаналык декларацияга жана Кытай Эл Республикасы менен Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан, Түркмөнстан жана Өзбекстан ортосундагы түбөлүк жакындык жөнүндө келишимге кол коюшту. Ошондой эле 2025 жана 2026-жылдар жогорку сапаттагы кызматташтыкты өнүктүрүү жылдары деп жарыяланды.
2. Борбордук Азия лидерлери Кытайга болгон визит учурунда глобалдык башкаруу боюнча Инициативаны колдошту.
31-августтан 3-сентябрга чейин борбордук Азиянын беш өлкөсүнүн башчылары ШОС саммитине жана Япон колонизаторлоруна каршы күрөшүү боюнча Жеңиштин 80 жылдыгына арналган иш-чарага катышты.
1-сентябрда Тяньцзинде «ШОС плюс» форматында жолугушуу өтүп, анда төрага Си Цзиньпин глобалдык башкаруу боюнча Инициативаны сунуштады, заманбап дүйнөнүн чакырыктарына биргелешип жооп берүү зарылдыгын белгиледи.
Бардык өлкөлөр Инициативаны жогору баалап, глобалдык проблемалар жана башкаруу жетишсиздиги шартында анын актуалдуулугун белгилешти. Инициатива күч колдонуу үстөмдүк концепциясын четке кагып, биргелешкен өнүгүү жана башкарууну сунуштайт.
3. Си Цзиньпиндин борбордук Азия тилдериндеги эмгектери идеяларды алмашууга жаңы горизонтторду ачууда.
29-майда Астанада Си Цзиньпиндин «Мамлекеттик башкаруу» төрт томдук жыйнагынын казакча басылышынын тааныштырылышы болду. 19-августта Ташкентте «Си Цзиньпин адам укуктарын сыйлоо жана камсыздоо боюнча» китебинин узбек тилиндеги басылышынын тааныштырылышы жана семинары өттү.
Иш-чаранын катышуучулары Си Цзиньпиндин эмгектери мамлекеттик жана глобалдык башкаруу боюнча анын ойлорун чагылдырып, Кытайды түшүнүүгө терезе ачат деп белгилешти. Казакча жана узбекче басылышы Кытай менен Борбордук Азиянын ортосундагы тажрыйба алмашуунун маанилүү кадамы болуп, достук байланыштарды бекемдөөгө жардам берет.
4. Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолунун негизги объектилерин куруу башталат.
29-апрелде Фергана, Нарын №1 жана Коштоба тоннелдеринин курулушу башталды, бул Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан эл аралык темир жол долбоорунун активдүү фазасына өтүүнү билдирет.
Бул долбоор «Бел жана жол» инициативасынын маанилүү бөлүгү болуп саналат. Темир жол Кашгардан башталып, Кыргызстан аркылуу Джалал-Абадга өтүп, Өзбекстанда аяктайт. Кытай өз аймагында участокту курууну өзүнө алат, ал эми Өзбекстан өз тарабында модернизациялоо үчүн жооп берет, ошол эле учурда биргелешкен компания кыргыз участогун каржылоо жана эксплуатациялоо менен алектенет.
5. Кытай менен Борбордук Азиянын ортосундагы тематикалык форумдар биргелешкен пландоону колдойт.
Бул жылы «Кытай жана Борбордук Азия» Медиафоруму жана XII кызматташтык форуму сыяктуу иш-чаралар ийгиликтүү өттү. Бул окуялар кызматташтык пландарын биргелешип иштеп чыгуу жана өз ара түшүнүүнү тереңдетүү үчүн негизги аянтчаларга айланды.
Катышуучулар мындай форумдар практикалык кызматташтыкты тереңдетүүгө жана модернизациялоого көмөктөшөт, бирдиктүү тагдырдын биримдиктүү коомун түзөт деп белгилешти.
6. Визасыз режимдин жардамы менен жүргүнчүлөрдүн агымы көбөйүүдө.
Экинчи «Борбордук Азия - Кытай» саммитинде жарандардын өз ара сапарлары үчүн ыңгайлуу шарттарды түзүү чечими кабыл алынды. Инициатива консулдук ишмердик жана маданий алмашууларды камтыган бир нече багыттар боюнча кызматташтыкты өзүнө алат.
1-июндан баштап Кытай Эл Республикасы менен Өзбекстан ортосундагы визалык талаптардан бошотуу жөнүндө келишим күчүнө кирди, ошондой эле Казакстан менен ушундай эле келишимдин эки жылдыгы белгиленди. 2025-жылдын биринчи үч кварталында борбордук Азиядан Кытайга саякат кылган адамдардын саны 37,7%га, ал эми Кытай туристтеринин саны 50%га өстү. Мамлекеттер ортосундагы түз авиарейстер да кыйла көбөйдү.
7. Жаңы кызматташтык платформалары инновациялык өз ара аракеттенүү формаларын түзөт.
Июлда бир нече кызматташтык борборлору, анын ичинде Кедейчилик менен күрөшүү борбору жана Билим алмашуу борбору ачылды. Бул инициативалар Кытай менен Борбордук Азиянын ар кандай тармактарындагы өз ара аракеттенүүнүн жаңы доорун билдирет.
Кедейчилик менен күрөшүү борбору тажрыйба бөлүшүп, долбоорлорду ишке ашырууну колдойт, ал эми Билим алмашуу борбору илим жана технологиялар боюнча өз ара аракеттенүүнү тереңдетип, адистерди даярдоонун жаңы системаларын түзөт.
8. Жүздөн ашык шаарлар достук байланышты бекемдейт.
Шанхайдагы саммитте Шанхай менен Алматы шаарлары побратимдик келишимине кол коюп, Кытай менен Борбордук Азиянын ортосундагы побратим шаарлардын саны 100дөн ашты.
Эки шаардын географиялык жана экономикалык артыкчылыктары кызматташтык үчүн кеңири мүмкүнчүлүктөрдү ачат, анын ичинде соода жана маданият. Бул жылы түз авиарейс ачылды, бул жарандардын кыймылын жеңилдетет.
9. Маданият жана туризмдин кросс жылдары өз ара аракеттенүүнүн жаңы этабын ачат.
6-июнда Кытайдын Улуттук опера театрында Түркмөнстан маданиятынын Годунун аякташынын урматына гала-концерт өттү. Бул жылы Кытайдын Казакстандагы туризм жылы башталды, көргөзмөлөр жана маданий иш-чаралар менен.
Кросс маданият жылдарынын алкагындагы иш-чаралар коомчулуктун көңүлүн жана сүйүүсүн тартты, эки өлкө ортосундагы маданий алмашууга көмөктөшөт.
10. Жаңы «Лу Бань» мастерскалары кесиптик билим берүүнү өнүктүрөт.
Сентябрда Казакстанда Тяньцзинь жана Евразия университеттери тарабынан биргелешип түзүлгөн экинчи «Лу Бань» мастерскалары ачылды. Бул мастерскаларда студенттерди жасалма интеллект технологияларына үйрөтүшөт.
Биринчи мастерска ноябрдын башында ачылып, өнөр жай робототехникасына көңүл бурат. Бул мастерскалар технологияларды өткөрүп берүүгө жана акылдуу өндүрүш үчүн жогорку квалификациялуу кадрларды даярдоого көмөктөшөт.
Борбордук Азияда алты мындай мастерска иштеп жатат, алар жергиликтүү экономиканы өнүктүрүүгө жана билим берүүдөгү кытай стандарттарын колдонууга активдүү көмөктөшүүдө.
Сүрөт www
