Сөз сүйлөшүүдө президент Садыр Жапаров күч структураларында кеңири реформа даярдыгы тууралуу айтып берди.
— Салам, Садыр Нургожоевич. Бул интервьюда биз ГКНБнын мамлекеттик орган катары статусун талкууламакчыбыз.
Мурда, Совет Союзунун мезгилинде жана мурунку жетекчилик учурунда, көпчүлүк КГБнын иши тууралуу так түшүнүккө ээ эмес эле. Соңку убакта ГКНБга карата сындар айтылып, анын айрым кызматкерлери өздөрүнүн күбөлүктөрүн орунсуз көрсөтүп, «чекисттердин» репутациясын бузуп жатканы белгиленди. Мындай пикирлер коомдо белгилүүбү?
— Ооба, мен бул тууралуу уктум. Мен бул маселени досторум менен көп жолу көтөргөм: «ГКНБнын авторитетин көтөрүү керек. Ал СССРдин КГБсынын деңгээлинде болушу керек. Болбосо, айрымдары ГКНБнын кызматкерлери болуп көрсөтүлүп, күбөлүктөрүн шектүү жерлерде көрсөтүп жатышат. Бул токтотулушу керек». Мен бул ойду көп жолу баса белгиледим.
— Биз ГКНБнын айрым кызматкерлеринин мыйзамды бузгандыгы үчүн кармалышына күбө болуудабыз. Бул ашыкча ыйгарым укуктар менен байланышканбы? Спецкызмат, көрүнөт, көп тармактарга — курулуш мыйзам бузуу, эт бааларын жөнгө салуу жана проституция менен күрөшүү сыяктуу тармактарга аралашып жатат.
— «Проституция менен күрөшүү» тууралуу видео чыккан күнү мен дароо кызматкерлерди чакырып, «Муну Ички иштер министрлигине өткөрүп бериңиздер — бул алардын компетенциясы. ГКНБнын деңгээлин төмөндөтпөшү керек» дедим.
Коррупцияга аралашкан кызматкерлер боюнча учурда тергөө иштери жүрүп жатат. Мен деталдарды жарыялай албайм.
— Кечээ сиз Чек ара кызматы менен Коргоо кызматынын ГКНБнын курамынан чыгарылганын билдирдиңиз. Келечектеги реформалар тууралуу көбүрөөк айтып бериңиз. Кайсы багыттар приоритеттүү болот? Экономикалык кылмыштар жана коррупция менен күрөшүү функциясы сакталабы?
— Биз күч структураларында ири реформаларды пландап жатабыз. Мен аларды мурда баштоону көздөгөнмүн, бирок ар кандай себептерден улам бул кечиктирилди. Эми, үмүттөнөм, жакын арада ишке киришебиз.
ГКНБ өзүнүн негизги милдеттерине гана көңүл бурат: чалгындоо, контрразведка, конституциялык түзүлүштү коргоо, терроризм, экстремизм, уюшкан кылмыштуулук, наркотрафик жана башка улуттук коопсуздукка коркунуч туудурган маселелер.
Бул багыттардагы тергөө ыйгарым укуктары аларда калат. Экономикалык иштерге аралашпайт. Эч ким ГКНБ кандай иштер менен алектенерин жана кимдер анын кызматкерлери экенин билбеши керек.
Реформадан кийин бул чыныгы спецкызмат болот — мурунку КГБнын үлгүсүндө.
Ички иштер министрлиги да өзүнүн функциялары менен гана алектенет. Профильдик багыттар боюнча тергөө ыйгарым укуктары сакталат.
Ыйгарым укуктар тизмеси түзүлүп, мыйзамда бекитилет.
Жаңы Тергөө комитети түзүлөт — бардык тергөө функциялары ага өткөрүлөт. Башкы жана Жоокер прокуратуралары мыйзамдуулукту көзөмөлдөйт.
Тергөө комитети эмне үчүн түзүлүүдө? Биз келечек жана системанын туруктуулугу жөнүндө ойлонушубуз керек.
Учурдагы абал кандай?
ГКНБ жана Ички иштер министрлигинде оперативдүү-издөө иштери жана тергөөчүлөр бар, алар бир министрге баш ийет.
Мисалы, оперативник мыйзамсыз иш алып барса — кимдир бирөөнү «жасалма» кылып кармап алса. Тергөөчү мындай ишти кабыл алуудан баш тартса, аны негизсиз деп эсептейт. Бирок андан кийин министр телефон чалып, кылмыш ишин козгоону буйрук бериши мүмкүн. Натыйжада тергөөчү баш ийүүгө мажбур болот.
Ошондуктан бүгүнкү күндө адилетсиздик учурлары, тилекке каршы, сейрек эмес.
Тергөө комитети түздөн-түз президентке баш ийет. Ал оперативниктерден же министрден негизсиз материалдарды кабыл алуудан баш тарта алат жана иштерди козгобой коюуга укугу бар.
Ошентип, адилетсиздикке кабылган жарандар бошотулат, камакка алынбайт. Бул адам укуктарын коргоо үчүн жалгыз жол — 100% эмес, 95% деңгээлде. Бул келечектеги муундар үчүн коопсуздукту камсыз кылат.
Экономикалык иштерде ошол эле принцип иштейт: эгер кылмыш чындап жасалган болсо — жаза болот; эгер иш жасалма болсо — адам бошотулат. Эки көз карандысыз орган, бири-бирине баш ийбеген, көбүрөөк негиздүү чечимдерди кабыл ала алышат.
Бул өзгөртүүлөр — келечектин иши. Керектүү имараттар жана техникалык база даярдалат. Жакын арада жарлык чыгат, тиешелүү мыйзам долбоорлору Жогорку Кеңешке сунушталат, талкуудан жана кабыл алуудан кийин уюштуруу иштери башталат.
Бул жылы ШОС саммити жана Көчмөндөр оюндары өтөт, ошондуктан реформаны кийинки жылы ишке ашырабыз.
