Монголдор менен индейлердин ортосундагы байланыш генетика менен чектелбестен, тилдик аспекттерди да камтыйт.
Эл аралык генетиктердин командасы, жүз жылдан ашуун болжолдорду изилдеп, ацтектер, инктер жана ирокездер Монголиянын элдери менен жакын тууган экенин так аныктады.
Монголдордун Сибирьден Чукотка жана Аляска аркылуу Огненная Жерге миграция теориясы дээрлик жүз жыл мурун пайда болгон. Алтайдан чыккан белгилүү монгол жазуучусу Түдэв Лодон монголдор менен индейлердин тилдеринде көптөгөн окшош сөздөр жана фразаларды табууга болорун байкаган. Мисалы, перуандык Куско шаары монголчо «Хүйс» сөзүнө окшош, ал «пупок» же жердин борбору дегенди билдирет. Кызыгы, кечуа тилинде «Куско» сөзү да «Жердин Пупогу» дегенди билдирет.
Түдэв Лодон ошондой эле инк сөздүктөрүндө окшош угулган жана окшош маанилерге ээ сөздөр бар экенин белгилеген. Мисалы, айул - айл (айыл же кошуналар), кукс - хүүхс (монгол тилинде сүйлөшүүдө «балдар» дегенди билдирет). Ал ошондой эле кечуа тилиндеги «auki» сөзү монголчо «агь» сөзүнө окшош экенин, ал «принц» же падышанын уулу дегенди билдирет.
Жолдо...
Беш Алеут аралынын аттары монгол тилинен келип чыккан. Мисалы, Атака-Адаг (өзөндүн оозу), Атка-Атга (коло), Ikanud- Их Нуд (чоң көздөр), Ikanutak-Их Нутаг же Эх Нутаг (Туулган жер), Ushka-Уушиг (өкпө). Бул тууралуу монгол окумуштуусу Жамбалдорж Сумъяа айткан.
Кызыгы, Алеут аралынын байыркы тургундары өздөрүн «unangan» же «унаган» деп аташат. Бул сөз таза монгол келип чыгышына ээ жана «байыркы» дегенди билдирет. Мисалы, монголдор: «Би унаган монгол» — «мен байыркы монголмун» деп айтышат.
2013-жылы эки кадыр-барктуу илимий басылмаларда, Nature жана Science, байыркы америкалыктардын жана алардын монголдук жана сибирдик туугандарынын толук геномдорун талдоого арналган изилдөөлөр жарыяланган. Биринчи изилдөө Бразилиядагы 48 адамды камтыса, экинчи изилдөө АКШ, Монголия жана Сибирь элдеринин 31 геномун камтыган.
Бул изилдөөлөрдүн жыйынтыктары байыркы америкалыктардын ата-бабалары Монголиядан жана Сибирден болжол менен 20,000-30,000 жыл мурун миграциялашканын тастыктап турат. Укумуштуулар байыркы америкалыктардын Монголия жана Алтай элдери менен жакын байланышта экенин ишенимдүү аныкташкан. Бирок изилдөөлөрдүн жүрүшүндө дагы бир ачылыш жасалган: «Кээ бир байыркы америкалыктар Австралия жана Меланезиянын байыркы элдери менен сырдуу байланыштарды да көрсөтүштү», — деп белгиледи орус генетиги Олег Балановский.
Укумуштуулар Америкага Монголия жана Алтайдан миграция кандайча болгонун аныкташкан. «30,000 жыл мурун Беринг жээги ордуна жер үстүндө көпчүлүк суу музга айлангандыктан, океандын деңгээли төмөн болгон», — деп түшүндүрдү д-р Балановский.
Бирок Австралия жана Меланезиядан Америкага миграция кандайча болгондугу так эмес: океан аркылуу түз же Алеут аралдары аркылуу жээк бойлой болгонбу. Археологдор бул маселени изилдөөнү улантууда.
автор: Татар С.Майдар
булак: MiddleAsianNews
