The Diplomat журналынын автору менен болгон АКШнын Монголиядагы элчисинин интервьюсу эки тараптуу мамилелердин негизги аспекттерин ачыкка чыгарат.
Ричард Л. Буанган, АКШнын Монголиядагы элчиси, кызматташтыктын келечеги тууралуу ойлорун бөлүшөт.
27-январда Америка Кошмо Штаттары жана Монголия 1987-жылы суук согуштун акыркы жылдарында түзүлгөн дипломатиялык мамилелердин 39 жылдыгын белгилешти. Бул байланыштар төрт он жылдыкка жакын убакыт бою өнүгүп, Монголиянын «Үчүнчү коңшу» доктринасын негиздеген негизги фактор болуп калды, бул доктрина өлкөнүн тышкы мамилелерин Россия жана Кытайдан тышкары кеңейтүүгө багытталган.
Чоң державалардын атаандаштык шартында жана Вашингтондун Индо-Тынч океан аймагындагы стратегиясынын өзгөрүшү, ошондой эле Америка кызыкчылыктарына багытталган тышкы саясаттын алкагында, Трамптын экинчи президенттиги 2025-жылдын декабрындагы Улуттук коопсуздук стратегиясы менен бекитилип, Монголия менен АКШнын стратегикалык өнөктөштүгүн жаңы деңгээлге чыгарды.
Бул юбилейге чейин болгон маанилүү окуя 22-январда Монголиянын Премьер-министри Занданшатары Гомбожавдын Давос шаарында Тынчтык кеңешинин Уставын кол коюу болду, бул Монголияны бул эл аралык уюмдун негиздөөчүлөрүнүн бири катары бекитти. Бул кадам Монголиянын «үчүнчү коңшу» стратегиясында маанилүү жаңыланууну билдирет, айрыкча 2026-жылдын апрелинде Түштүк Судандагы БУУнун миссиясынын аякташынын фонуна караганда.
Бирок, Монголия менен АКШнын мамилелеринде баары оңой эмес. 2-февралда Америка Кошмо Штаттары Монголиянын жарандарына иммиграция визаларын берүүдө токтотуу киргизди, бул өлкөнү «жогорку коркунуч» тизмесине киргизди, бул эки тараптуу мамилелерде чыңалууну жаратты.
2019-жылы эки тараптуу мамилелердин деңгээли стратегикалык өнөктөштүккө көтөрүлгөндөн бери, бул кызматташтыктын натыйжалары канчалык терең жана сезилээрлик экендиги боюнча суроолор пайда болду. Формалдуу билдирүүлөр жана символикалык жардамдардан тышкары чыныгы жетишкендиктер барбы жана энергиянын туруктуулугу жана экономиканы диверсификациялоо сыяктуу негизги маселелер чечилеби?
Геополитикалык абалдын өзгөрүшү шартында Кытай жана Россия Монголия менен экономикалык байланыштарды күчөттү, бул 2026-жылдын февралында болгон эки маанилүү сапар менен көрүнүп турат. Кытайдын тышкы иштер министри Сунь Вэйдун Улан-Батордо Пекиндин саясий приоритеттерин бекитти, ал эми Монголиянын парламент спикери Учрал Ням-Осор Москвада энергетикалык кызматташтыкты талкуулоо үчүн болду.
Бул окуяларды жана алардын Монголия менен АКШнын келечектеги мамилелерине болгон кесепеттерин аныктоо үчүн, Сумъяа Чулуунбаатар Ричард Л. Буанган менен интервью алды, ал 2022-жылдын ноябрынан бери Монголиядагы АКШнын элчиси болуп иштеп келет.
Чыгыш Азияда чоң тажрыйбага ээ болгон Буанган бул кызматты 2024-жылдын августундагы мамлекеттик катчы Энтони Блинкендин Монголияга болгон тарыхый сапары жана Улан-Батордун Тынчтык кеңешине катышуусу сыяктуу маанилүү окуялардын фонуна алып жатат.
Монголияда жүргөндө, Буанган жергиликтүү коомчулуктар менен активдүү иш алып барып, Наадам жана Цагаан Сар фестивалдарына катышуу менен маданиятты жана салттарды изилдеди. Ал монголдорду «конокчон жана ачык» деп сүрөттөдү, бул америкалык баалуулуктарга дал келет. Коргоо, билим берүү жана өнүгүү боюнча жетишкендиктерге карабастан, ал өнөктөштүктүн толук потенциалын ишке ашырууда олуттуу структуралык тоскоолдуктар бар экенин белгиледи.
ЮБИЛЕЙЛИК ДАТАЛАР
Буанган 2026 жылды эки өлкө үчүн «өзгөчө» жыл катары белгилеп, дипломатиялык мамилелердин 39-годун АКШнын көз карандысыздыгынын 250 жылдыгы жана Монголия империясынын негизделишинин 820 жылдыгы менен байланыштырат. «Бул эки маанилүү окуя, жана бизде көп пландар бар», — деп белгиледи ал, бул юбилейлерди белгилөөнүн маанилүүлүгүн баса белгилеп.
Символикалык юбилейлердин арасында эки тараптуу мамилелерди аныктаган чыныгы инвестицияларга өзгөчө көңүл бурулат. Негизги долбоор — 462 миллион долларлык «Миллениум Челлендж Корпорейшн» (MCC) суу ресурстары боюнча келишими, бул 2026-жылдын мартында аяктайт жана Улан-Батордогу таза суу запастарын көбөйтүүгө мүмкүндүк берет, бул калктын миграциясы шартында маанилүү.
«Бул АКШнын Монголия менен өнөктөштүккө болгон узак мөөнөттүү берилгендигинин символу», — деп баса белгилейт Буанган, бул долбоор Трамп администрациясынын туруктуу өнүгүүнү колдоо боюнча умтулушун чагылдырат.
Бул долбоор Монголиянын глобалдык экономикалык байланыштарын бекемдөө боюнча демилгелер менен колдоого алынууда. 2026-жылдын февралында АКШнын Соода жана өнүктүрүү агенттиги (USTDA) Монголиянын жарандык авиация башкармалыгы менен келишимге кол койду, бул АКШнын Федералдык жарандык авиация башкармалыгынан 1-категориядагы коопсуздук статусун алууга багытталган, бул монгол товарлары үчүн жаңы рынокторду түзөт.
СТРАТЕГИЯЛЫК ӨНӨКТӨШТҮК ЖЕТИ ЖЫЛДАН КИЙИН
Монголия менен АКШнын ортосундагы стратегикалык өнөктөштүк түзүлгөндөн бери жети жыл өткөндөн кийин, Буанган жетишкендиктерди баалап, АКШ Монголиянын эң туруктуу «үчүнчү коңшусу» экенин белгиледи. «Алыстагына карабастан, биз Монголиянын үчүнчү коңшусу болууга сыймыктанабыз жана бул маселеге олуттуу мамиле кылабыз», — деди ал, прогресстин үч негизги багытын белгилеп.
Биринчи, коргоо жана коопсуздук боюнча кызматташтык бул мамилелердин негизин түзүп, глобалдык динамика шартында эки өлкөнүн приоритеттерине жооп берет. Буанган 2025-жылы 24 өлкөнүн катышуусунда өткөн көп тараптуу тынчтык операцияларын Khaan Quest деп белгиледи, бул эл аралык кызматташтыкты бекемдөөнүн маанилүү кадамы.
«Биздин коргоо боюнча өз ара аракеттенүү Монголиянын Куралдуу Күчтөрүн модернизациялоого жардам берет, жана бул боюнча натыйжалар көрүнүп турат», — деп кошумчалады ал.
Монголия дүйнөдө калкка карата тынчтык жоокерлеринин саны боюнча алдыңкы орундардын бирин ээлейт, 23 000ден ашык аскер кызматкери ар кандай эл аралык миссияларда иштейт, бул анын глобалдык иштерге активдүү катышуусун көрсөтөт.
Экинчиден, билим берүү жана маданий байланыштар өлкөлөр ортосундагы мамилелер үчүн саясий жана экономикалык чындыкты ашып өтүүчү бекем негиз болуп кызмат кылат. Буанган адамдык байланыштардын маанилүүлүгүн белгиледи: «Көптөгөн келишимдерге кол коюуга болот, бирок адамдар бири-бирин билбесе, бул келишимдер кагазда гана калат».
IIE Open Doors боюнча маалыматка ылайык, жыл сайын 1500 монгол студенти АКШда билим алса, болгону 100дөй америкалык Монголияда билим алат. АКШнын Тынчтык Корпусу да бул байланыштарды баса белгилейт, 1991-жылдан бери жергиликтүү деңгээлде 1500гө жакын волонтерлор иштешет.
39 жыл ичинде 8000ден ашык алмашуу программаларына катышуучулар менен эки тараптуу мамилелердин кеңири тармактары түзүлгөн. 2022-жылы Монголияда англис тилин окутууда мыкты тажрыйба борбору ачылды, бул Блинкен тарабынан башталган программаны улантуу болуп саналат.
Бирок, жаңы визалык чектөөлөр өлкөлөр ортосундагы мобилдүүлүктү кыйындатышы мүмкүн, туруктуу өнүгүүнү камсыздоо боюнча аракеттерге карабастан.
Үчүнчүдөн, экономиканы диверсификациялоо жана кен казуу боюнча кызматташтыкты тереңдетүү эки өлкө үчүн маанилүү приоритет болуп калды. Буанган монгол запастарынын, мисалы, мед жана литий, өз ара пайдалуу инвестициялар үчүн мүмкүнчүлүктөрдү сунуштай турганын белгиледи.
Ал эки окуяны белгиледи: Монголиянын 2026-жылдын февралында маанилүү минералдар боюнча министрлер конференциясына катышуусу жана Тынчтык кеңешине кириши, бул стратегикалык өнөктөштүктү тереңдетүү боюнча маанилүү кадамдар.
Буанган Монголиянын Тынчтык кеңешине катышуусун «тарыхый демилге» деп атап, бул чечим үчүн Монголия өкмөтүнө ыраазычылык билдирди.
Монголия өзүнүн Тынчтык кеңешиндеги мүчөлүгүн көп векторлуу тышкы саясатына ылайык келерин, бул саясат аскердик милдеттенмелерди камтыбай турганын жана суверенитетти сыйлоого негизделгенин баса белгилейт.
Буанган бул демилге Монголия үчүн эл аралык аренада жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачат, АКШ менен өнөктөштүгүн тереңдетет деп кошумчалады.
«АМЕРИКА БУРУНКУДАЙ», СУВЕРЕНИТЕТ ЖАНА РЕФОРМАЛАРДАГЫ КЫЗМАТТАШТЫК
Сүйлөшүү учурунда 2025-жылга чейин АКШнын Улуттук коопсуздук стратегиясы жана анын монголо-америкалык мамилелерге таасири, айрыкча Монголиянын Тынчтык кеңешине кирүү чечими контекстинде талкууланды.
Буанган бул саясаттын традициялык өнөктөштөрдөн алыстагандыгын билдирбестигин белгиледи. «„Америка бурункудай“ деген сөз „Америка жалгыз“ дегенди билдирбейт, бул көбүрөөк максаттуу жана стратегиялык мамилени билдирет», — деп айтты ал.
Ал АКШ үчүн сезилүүчү пайда алып келүүчү өнөктөштүктөр приоритет экенин, бул Монголия менен кызматташтыкты да камтыйт, бул Монголиянын суверенитетин жана көп векторлуу тышкы саясатын эске алат деп баса белгиледи.
Буанган АКШнын Монголиядагы ички реформаларды колдоп жатканын, 2025-жылдын декабрында ачыктыкты жана адилеттүүлүктү камсыз кылуу боюнча долбоордун экинчи этапын баштоону белгиледи. Бирок, ал ошондой эле коррупция сыяктуу структуралык маселелер эки тараптуу сооданын өнүгүшүнө тоскоол болорун белгиледи.
АКШнын президентинин Монголияга сапарынын мүмкүнчүлүгү тууралуу суроого, 2005-жылдан бери болгон эмес, Буанган эч кандай конкреттүү пландарды ырастаган жок, бирок Индо-Тынч океан аймагында өз ара аракеттенүүнүн маанилүүлүгүн белгиледи.
«Президент Трамп Индо-Тынч океан аймагындагы иштерге активдүү катышууда», — деп баса белгиледи ал, Монголиянын тышкы иштер министринин жогорку деңгээлдеги америкалык чиновниктер менен жолугушуулары эки тараптуу өз ара аракеттенүүнүн туруктуулугун тастыктап жатканын кошумчалады.
ЖАКЫНДАГЫ ОЙЛОР
Сүйлөшүүнүн аягында Буанган монголо-америкалык мамилелердин, 39 жылдык дипломатия жана стратегикалык өнөктөштүк тажрыйбасына негизделген, мындан ары өнүгүшүнө ишенимин билдирди. Бул байланыш, жалпы баалуулуктарга жана урматтоого негизделген, келечек үчүн бекем негиз болуп саналат.
Монголия үчүн Америка Кошмо Штаттары суверенитетин коргоо жана глобалдык атаандаштык шартында экономиканы диверсификациялоо үчүн маанилүү «үчүнчү коңшу» болуп калууда. Өз тараптан, АКШ Монголияны Индо-Тынч океан аймагында ишенимдүү демократиялык өнөктөш жана критикалык ресурстарды туруктуу жеткирүү чынжырларын камсыздоодо маанилүү катышуучу катары карайт.
Буанган адамдар арасындагы байланыштар эки тараптуу өнөктөштүктүн негизги элементтери болуп, анын ийгиликтүү өнүгүшүн камсыздап, 2027-жылы дипломатиялык мамилелердин 40 жылдыгына даярдык көрөт деп белгиледи.
Глобалдык туруктуулук шартында АКШ менен Монголиянын өнөктөштүгү, суверенитеттүү мамлекеттердин жалпы демократиялык баалуулуктарга жана бири-биринин аймактык бүтүндүгүн урматтоо негизинде ийгиликтүү кызматташа алаарын көрсөтөт.
автор: Сумъяа Чулуунбаатар — экономист жана эл аралык маселелер боюнча эксперт. Учурда Сумъяа Монголиянын илимдер академиясынын эл аралык изилдөөлөр институтунда штаттан тышкаркы илимий кызматкер болуп иштейт.
перевод: MiddleAsianNews
источник: The Diplomat
