«Ой Ордо» экономикалык изилдөөлөр борбору климаттын өзгөрүшү боюнча туруктуу өнүктүрүү кеңеши менен биргеликте уюштурган тегерек столдо катышуучулар Борбордук Азиянын экономикалык келечегин геополитикалык туруктуулуктун өсүшү жана уран, торий сыяктуу ресурстар үчүн эл аралык атаандаштык шартында талкуулашты.
«Ой Ордо» экономикалык изилдөөлөр борборунун орун басары Наталья Крек учурдагы жыл күтүүсүз геополитикалык окуяларга күбө болгонун, Венесуэладагы кризис жана Дональд Трамптын билдирүүлөрүнө жооп катары Европалык Союздун жасаган аракеттерин белгиледи. Бул факторлор дүйнө ресурстар үчүн активдүү күрөш мезгилине кирип жатканын көрсөтүп турат, бул Борбордук Азияга, стратегиялык мааниси бар пайдалы казыналарга ээ болгон регионго таасир этет.
Ал ошондой эле 2025-жылдын ноябрында даярдалган S&P Global Platts отчетунан үзүндүлөрдү сунуштады. Бул документке ылайык, АКШ Борбордук Азиядагы пайдалы казыналарды изилдөө жана өндүрүү финансирлөөсүн улантууну пландаштырууда, бирок америкалык компанияларга логистикалык тоскоолдуктарды жана Россия менен Кытайдын региондогу транспорттук инфраструктурага таасирин эске алганда узак мөөнөттүү өнөктөштүктөрдү түзүү кыйын болот.
Мындан тышкары, Вашингтондо жарыяланган көптөгөн кен казып алуу долбоорлорун ишке ашыруу үчүн олуттуу убакыт талап кылынат жана алардын ийгилиги туруктуу чет элдик финансирлөөгө жана ишенимдүү энергия менен камсыздоого көз каранды, бул болсо инвестициянын жетишсиздиги жана жогорку коррупция деңгээли менен татаалданат.
Критикалык маанидеги сырьё минералдарын (КВСМ) өндүрүү чоң энергия чыгымдарын талап кылат, жана электр энергиясынын хрoникалык жетишсиздиги, айрыкча региондун түштүгүндө, климаттын өзгөрүшү жана дарыялардын агымын кыскартуу менен күчөйт. Бул Каспийдеги порттордун өткөрүү жөндөмүнүн төмөндөшүнө алып келет, бул болсо кымбат реконструкцияны талап кылат.
Аналитиктер бул чектөөлөр Борбордук Азиядагы автократиялык тенденциялардын күчөшү менен курчуп жатканын, бул болсо тышкы экономикалык кризистерге жана социалдык толкундоолорго алып келиши мүмкүн деп эсептешет. Адистер Украинадагы конфликттин аякташы Россиянын региондогу экономикалык долбоорлорго активдүү катышуусуна жана АКШнын позицияларын алсыратууга мүмкүндүк берет деп эсептешет.
Вашингтондун стратегияларынын бири Казакстан менен Өзбекстандын ортосундагы атаандаштыкты стимулдаштыруу болуп саналат, бул Борбордук Азияда бирдиктүү экономикалык блок түзүүнү жайлатышы мүмкүн. Регион өлкөлөрү инвестициялык кызматташтык маселелерине аң-сезимдүү мамиле кылышы, өз ресурстук суверенитетин сактап калуусу маанилүү.
Кыргызстандын мурдагы тышкы иштер министри Авазбек Атаханов Критикалык маанидеги минералдык ресурстар маселеси жаңы эместигин, бирок илимий-техникалык прогресс жана жашыл технологияларга басым жасоо шартында ал дагы да актуалдуу болуп калганын баса белгиледи. Ал Казакстан уран өндүрүү боюнча дүйнөлүк лидер экенин жана Кыргызстанды торий сыяктуу өз ресурстарын өнүктүрүүгө көңүл бурууга чакырды.
Кыргызстандын геологдор жана кен казып алуучулар ассоциациясынын төрагасы Дуйшенбек Камчыбеков өлкөдө бардык керектүү ресурстар бар экенин, бирок алардын көбү болжолдуу баалоо стадиясында экенин кошумчалады. Ал кен өндүрүшүн өнүктүрүү үчүн системалуу мамиле жана бул тармактагы мыйзамдарды кайра карап чыгуу зарылдыгын белгиледи.
Депутат Гуля Кожокулова КВСМ эл аралык күн тартибинин негизги элементи экенин жана өлкөлөрдүн коопсуздугу алардын ресурстарына түздөн-түз байланыштуу экенин белгиледи. Ал улуттук кызыкчылыктарды эске алууну жана инвесторлорду тартууну көздөгөн стратегиялык программаны түзүүгө чакырды.
Кожокулова ошондой эле кен казып алуу тармагында жергиликтүү адистерди даярдоонун маанилүүлүгүн баса белгилеп, көптөгөн инвестициялык долбоорлор кадрларды даярдоо муктаждыктарын эске албастыгын айтты. Ал экологиялык контролду тереңдетүүгө жана секторду натыйжалуу өнүктүрүү үчүн мыйзамдык базаны жакшыртуунун зарылдыгын мыйзамдуу негизде негиздеди.
Акырында, депутат комитеттин өнөр жай боюнча выезддик жыйынын өткөрүүнү сунуштады, анда адистер менен кен өндүрүшүндөгү актуалдуу маселелер талкууланат. Бул депутаттарга көйгөйлөрдү жакшыраак түшүнүүгө жана адистер менен биргеликте чечимдерди табууга жардам берет.
