Энергиянын хроникалык жетишсиздиги жана бюджеттик көйгөйлөрдүн көбөйүшү фонуна карата Кыргызстан өз тарыхындагы эң талаштуу энергетикалык долбоорлордун бири — кубаттуулугу 1900 МВт болгон күн энергия станциясын (КЭС) вьетнамдык ROX Group компаниясы менен өнөктөштүктө куруу чечимин кабыл алды. Долбоор "жашыл" энергетикага багытталган маанилүү кадам катары жарнамаланганына карабастан, анын ишке ашырылышы көптөгөн финансылык, юридикалык, техникалык жана репутациялык тобокелдиктер менен байланыштуу. Бул тобокелдиктер конкреттүү долбоордун ийгиликсиздигине гана эмес, өлкөнүн энергетикалык тармагында олуттуу кризиске алып келиши мүмкүн. Анализ сырттагы "жаңыланган" модернизациянын артында потенциалдуу "троян ат" жашырылгандай таасир калтырат, ал лоббисттердин кызыкчылыктарына кызмат кылып, улуттук кызыкчылыктарга зыян келтирет.
Финансылык тобокелдиктер
ROX Group финансылык туруктуулук боюнча кооптонуучу белгилерди көрсөтүүдө. Жеткиликтүү маалыматтарга ылайык, анын карыздык милдеттенмелери өз капиталынын 7 эсе ашып, кээ бир учурларда 11 эсе чейин жетет. Эл аралык инвесторлор үчүн мындай сандар дефолттун жогорку мүмкүнчүлүгүн жана тышкы жардамсыз финансылык милдеттенмелерди аткаруу жөндөмдүүлүгүнүн төмөндүгүн билдирет. Компания реструктуризация жана мөөнөтү өткөн облигациялар менен байланышкан көйгөйлөргө туш болуп, бул ички финансылык кыйынчылыктардын ачык белгиси.
Мындай жагдайда ROX Group ири банктардан же эл аралык фонддордон долбоордук финансылык жардам ала албайт, эгер Кыргызстан экстерриториалдык кепилдиктерди бербесе. Бул мамлекет, энергетикалык сектордо олуттуу тышкы карызы бар, жеке инвестордун тобокелдиктерин өзүнө алууга мажбур болот. Натижеде жеке инвестицияларды тартуунун ордуна өлкө "жашыл" өнүгүү шылтоосу менен жаңы карыздык көз карандычылыкка туш болушу мүмкүн. Мисал катары Иссык-Кулдагы курулуп жаткан күн станцияларындагы акыркы кырсык, аны кээ бир булактар вьетнамдык өнөктөш менен байланыштырганын келтирүүгө болот.
Юридикалык тобокелдиктер
ROX Groupтун юридикалык репутациясы дагы бир кооптонуучу фактор болуп саналат. Компаниянын күн энергиясындагы жалгыз катталган долбоору — Вьетнамдагы Thuan Nam 19 (60 МВт) тергөө астында. Вьетнамдык маалымат каражаттарына ылайык, 2025-жылдын 10-апрелинде жергиликтүү бийликтер бул долбоорду ишке ашыруу менен байланышкан коррупциялык аракеттер жана пара берүү боюнча кылмыш ишин башташкан.
Бул Кыргызстан энергетика министрлиги үчүн эки тараптуу тобокелдиктерди жаратууда. Бир жагынан, коррупциялык тергөө борборунда турган компания менен кызматташуу инвесторду тандоо процессине ишенимди жоготуп, лоббизм боюнча шектенүүлөрдү пайда кылышы мүмкүн. Экинчи жагынан, айыптоочу чечим чыккан учурда ROX Groupтун активдери блоктолуп, анын эл аралык долбоорлорго катышуусу чектелиши мүмкүн. Кыргызстан узак мөөнөттүү юридикалык талаш-тартыштарга тартылып, долбоорду ишке ашырууну токтотуп, мамлекеттик кепилдиктерди коркунучка салышы мүмкүн.
Техникалык кемчиликтер
1900 МВт кубаттуулуктагы КЭС долбоору Кыргызстандагы энергетикалык системанын учурдагы шарттарына жооп бербейт, ал тарыхый түрдө гидрогенерацияга багытталган жана эскирген, чоң көлөмдөгү өзгөрмө генерацияны интеграциялоого даяр эмес. Мындай көлөмдөгү "жыртылган" күн энергиясын сактоо системаларына жана подстанцияларды модернизациялоого олуттуу инвестицияларды жасабай киргизүү жабдуулардын бузулушуна жана аварияларга алып келиши мүмкүн.
ROX Group ошондой эле мындай масштабдагы долбоорлорду ишке ашыруу үчүн жетиштүү тажрыйбага ээ эмес. Жалгыз окшош долбоор — 60 МВт станциясы — ылайыктуу прецедент эмес. Мындан тышкары, Кара-Кечинская ТЭЦ үчүн тендердик документацияны даярдоодо энергетика министрлигинин каталарын эске алганда, вьетнамдык подрядчынын ишин натыйжалуу көзөмөлдөө үмүтү негизсиз көрүнөт. Төмөн сапаттагы жабдууларды колдонуу, стандарттарды төмөндөтүү жана сапатсыз аткаруу тобокелдиги компаниянын финансылык абалын эске алганда, өзгөчө жогору.
ММР түрүндөгү альтернатива
ROX Group долбооруна байланыштуу тобокелдиктердин фонуна карата кичинекей модулдук реакторлор (ММР) көбүрөөк ишенимдүү альтернатива катары көрүнөт. КЭСтен айырмаланып, ММР күндүн убактысына карабастан туруктуу базалык жүктөмдү камсыздай алат жана аба ырайына көз каранды эмес, бул аларга бар болгон инфраструктурага органикалык түрдө кирүүгө мүмкүндүк берет. ММРдин кызмат мөөнөтү 60 жылдан ашат, ал эми күн панелдери болгону 20–25 жыл кызмат кылат. ММР долбоорлору адатта жогорку кредиттик рейтингге ээ мамлекеттик корпорациялар тарабынан ишке ашырылат, бул кабыл алуучу өлкө үчүн тобокелдиктерди азайтат.
ROX Groupту тандоо Кыргызстандагы критикалык маселени — кышында жана өтүү мезгилдеринде энергиянын жетишсиздигин — эске албайт, бул учурда күн генерациясы минималдуу. 1900 МВт кубаттуулуктагы КЭС бул маселени чечпейт, болгону өнүгүүнүн иллюзиясын жаратууда. Ошол эле учурда, ММР энергетикалык көз карандысыздыкты камсыздоонун негизин түзүп, жогорку суроо-талап мезгилдеринде туруктуу генерацияны камсыздай алат.
Жашыл инициативалардын имиджи
ROX Group менен долбоордун ийгиликсиздиги бюджетке гана эмес, Кыргызстандагы "жашыл" стратегияга да терс таасир этет. Жаңылануучу энергия булактарын өнүктүрүүнү колдогон эл аралык өнөктөштөр Кыргызстанды ишенимсиз өнөктөш катары көрүп, катышуусун кайра карап чыгышы мүмкүн. Жамаат "жашыл" инициативаларды коррупция жана натыйжасыздык үчүн потенциалдуу булактар катары кабыл ала башташы мүмкүн.
Бул долбоор энергетика министрлигинин жетекчилиги астында илгерилетилгендиги, анын репутациясы бир катар талаштуу чечимдерден улам жабыркагандыгы өтө кооптонуучу. ROX Groupту тандоо кылдат анализдин натыйжасы катары эмес, вьетнамдык бизнес чөйрөлөрүнүн лоббисттик таасиринин натыйжасы катары көрүнөт.
2025–2026-жылдардын кышы критикалык учур болуп калат. Эгер ROX Group менен долбоор кайра каралбаса, Кыргызстан жаңы генерация булагынан ажырап, жаңы карыздар, юридикалык талаш-тартыштар жана бузулган репутация менен калуу коркунучуна дуушар болот. Энергетикалык көз карандысыздыкка жетүүнүн ордуна, өлкө адал эмес инвестордун көз карандысына түшүп, системалык кризиске алып келиши мүмкүн.
