Суу ресурстарынын жоготуусу
Изилдөөнүн авторлору "суу стресси" жана "суу кризиси" терминдери көптөгөн региондордогу чыныгы абалды чагылдырбайт деп белгилешет.Изилдөөнүн башкы автору, БУУнун суу, айлана-чөйрө жана ден соолук институтунун директору Каве Маданинин айтымында, "отчет маанилүү теманы көтөрөт: көптөгөн региондор өзүнүн гидрологиялык мүмкүнчүлүктөрүн ашып өттү, ал эми көптөгөн негизги суу системалары фактически банкрот болду".
Отчетто мамлекеттердин суу ресурстарын — дарыяларды, жерди жана кар запастарын гана эмес, узак мөөнөттүү суу булактарын да, мисалы, муздыктарды жана батпактарды түгөнтүп жатканы көрсөтүлгөн.
Бул жерлердин дельталарында жана жээгинде жердин отуруу, көлдөрдүн жана батпактардын жок болушу, ошондой эле биологиялык ар түрдүүлүктүн жоголушу сыяктуу олуттуу кесепеттерге алып келет.
Эл аралык кызматташтык жана суу боюнча конференция
Отчет 26-27-январда Дакарда, Сенегалда өтө турган жогорку деңгээлдеги жыйындын алдында жарыяланды, ал 2026-жылы өтө турган БУУнун суу боюнча конференциясына даярдык көрүү болуп саналат, ал 2026-жылдын 2-4-декабрында Бириккен Араб Эмирликтеринде пландалган.Бардык дарыя бассейндери жана өлкөлөр суу банкроттуулук абалында эмес болсо да, Мадани көптөгөн маанилүү суу системалары буга чейин ушул деңгээлге жеткенин баса белгиледи.
“Бул системалар соода, климаттык өзгөрүүлөр жана геосаясий факторлор аркылуу өз ара байланышта, бул глобалдык коркунучтар ландшафтын түп-тамырынан өзгөртөт”, – деди ал, эл аралык кызматташтыктын маанилүүлүгүн белгилеп.
Суу банкроттуулугунун цифралары
Отчет глобалдык маалыматтарга жана акыркы изилдөөлөргө таянат, алар адамдын иш-аракеттери менен шартталган тынчсыздандырарлык тенденцияларды көрсөтөт:- 1990-жылдардын башынан бери дүйнөдөгү 50% ири көлдөр суу көлөмүн жоготту;
- Акыркы 50 жылда жоголгон табигый батпактардын аянты 410 миллион гектарды түздү (бул Европалык Союздун аймагы менен салыштырмалуу);
- 1970-жылдан бери глобалдык муздардын массасынын 30% дан ашыгы жоголду; жакынкы он жылдыкта көптөгөн тоо чынжырлары функционалдык муздарынан ажырашы мүмкүн;
- Көптөгөн ири дарыялар белгилүү сезондордо теңизге жетпей калды;
- 4 миллиард адам жылына бир айда болсо да суу жетишсиздиги менен тушташат;
- 3 миллиард адам суу запастары кыскарып жаткан региондордо жашайт, ал жерде дүйнөлүк азык-түлүктүн 50% дан ашыгы өндүрүлөт;
- 1,8 миллиард адам 2022-2023-жылдары кургакчылык шарттары менен тушташты.
Суу ресурстарына жаңы мамиле
“Агроөнөр жай таза сууну пайдаланууда үстөмдүк кылат, ал эми азык-түлүк системалары соода жана баа түзүү аркылуу байланышкан”, – деп түшүндүрдү Мадани.“Бир региондогу суу жетишсиздиги башка региондордогу дүйнөлүк базарларга жана азык-түлүк коопсуздугуна таасир этет”, – деп кошумчалады ал.
Суу саясатына өзгөртүүлөрдүн зарылдыгы
Отчет суу банкроттуулугу — бул гидрологиялык маселе гана эмес, социалдык жана саясий кесепеттерге ээ адилеттүүлүк маселеси экенин баса белгилейт, бул мамлекеттик структуралардын деңгээлинде жана эл аралык кызматташтыкты талап кылат.“Биз жоголгон муздарды калыбына келтире албайбыз... Бирок табигый капиталдын дагы жоголушун алдын ала алабыз жана институттарды жаңы шарттарга ылайыкташтыра алабыз”, – деп жыйынтыктады Мадани.Келечектеги иш-чаралар, анын ичинде 2026-жылдагы БУУнун суу боюнча конференциясы, бул күн тартибин ишке ашыруу үчүн мүмкүнчүлүктөрдү ачат.
“Суу банкроттуулугунун чындыгын таанып, биз адамдарды, экономиканы жана экосистемаларды коргоо үчүн кыйын чечимдерди кабыл ала алабыз. Эгер биз бул маселени кечиктире берсек, суу жетишсиздиги маселеси тереңдейт”, – деди Мадани.
Башкы беттеги сүрөт иллюстративдик: inbusiness.kz.
