Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров «Кабар» маалымат агенттигине берген интервьюсунда автошколаларды мамлекеттик башкарууга өткөрүү чечими тууралуу айтып берди. Бул кадам коррупция менен күрөшүү жана айдоочулардын даярдыгын жогорулатуу максатында жасалган. Жапаров мурдагы система жолдордо авариялардын жана өлүмдөрдүн көбөйүшүнө себепкер болгонун белгиледи.
«Мен бул тармакта тартип орнотууну тапшырдым. Реформалар башталды. Советтик Союздун кулаганынан бери айдоочуларды окутуу жана унааларды каттоо боюнча олуттуу өзгөрүүлөр болгон жок. Мурда бул система Ички иштер министрлигинин көзөмөлүндө болгон, андан кийин — Каттоо кызматынын. Бирок, тилекке каршы, ким бул тармакты башкарса да, коррупция жогору деңгээлде калууда. Башчылар алмашып турат, бирок алардын көпчүлүгү коррупция схемаларына аралашып калууда», — деди президент.
«Биз реформа баштадык, эми мамлекеттик номерлер, айдоочулук күбөлүктөр жана техникалык паспорттор биз тарабынан берилет. Мурда биз бул документтерди чет өлкөдөн сатып алчу элек. Бизди сынга алган адамдар да болду, алар биз муну жасай албайбыз деп айтышты, бирок биз муну жасадык. Эми бардык маалымат бирдиктүү маалымат базасында сакталат жана система толугу менен санариптештирилген. Чоң жумуш аткарылды, эми автошколалар менен иштешүү керек», — деп кошумчалады ал.
— Жеке автошколаларды жаббай реформалоо мүмкүнбү?
— Кагаздар, сертификаттар алуу үчүн адамдар документтерди беришип, кийин «Унаа» кызматынан айдоочулук укуктарын алышчу, экзамен тапшыруусуз. Жеке автошколалар айдоочуларды сапаттуу даярдоону максат кылган эмес. Алардын негизги максаты пайда табуу болчу.
Бул жерде коррупция «Унаа» мамлекеттик структурасы менен биргеликте иштеп келген, ал укуктарды берчү. Эми биз бул мекемеде тартип орноттук, жеке автошколалардын бүтүрүүчүлөрү экзамендерди бир нече жолу ийгиликсиз тапшырууга мажбур болушууда. Алардын кээ бири 10-15 жолу аракет кылып, бир да жолу тапшырган эмес. Неге? Анткени алар тиешелүү билим жана даярдык алышкан эмес, жеке автошколалар болсо кардарлардын санын гана кызыктырган. Бүгүнкү күндө бизде көптөгөн жаштар бар, айдоочулук укуктары бар, бирок унааны башкарууну билбешет, алар: «Мен унаа сатып алгандан кийин үйрөнөм» деп айтышат.
Президент белгилегендей, Кыргызстанда жыл сайын жол кырсыктарында 900дөн ашык адам өлөт, кээ бир жылдары бул сан миңден ашат. «Бул ужасдуу трагедия. Уруш учурунда да ушунча адам өлбөйт. Биз жолдордо жүздөгөн адамдарды жоготуп жатабыз. Айдоочуларды даярдоо системасындагы коррупция, укуктарды берүү, билимдин төмөнкү сапаты жана жоопкерсиз мамиле бул кырсыктардын негизги факторлору. Биз бул фактыларды моюнга алууга тийишпиз», — деп кошумчалады ал.
— Мамлекеттик автошколалардын артыкчылыктары кандай?
— Мамлекеттик автошколаларда бардык зарыл шарттар түзүлгөн. Бул жерде заманбап окуу базасы, жаңы жабдуулар жана квалификациялуу окутуучулар бар. Биз өзбүз окуу китептерин басып чыгарабыз. Айдоочулар унааны башкаруу, унаанын түзүлүшү, жол эрежелери жана эң маанилүүсү, жолдо коопсуздук боюнча кеңири даярдык алышат. Негизги приоритет — адамдын өмүрү, пайда эмес. Жарандардын коопсуздугу — мамлекет үчүн негизги маселе.
— Жеке автошколалардын ээлери «биздин бизнес жабылып жатат» деп нааразы болушууда. Аларга эмне деп жооп бересиз?
— Биз аларды алдын ала эскерткенбиз. 2026-жылдан кийин жеке автошколардын лицензиялары токтотулары жана реформаларды өткөрүү керектиги тууралуу билдиргенбиз. Бирок, көпчүлүгү адаттагыдай эле иштешти. Алар 10 күндүк курстарды өткөрүп, сертификаттарды керектүү учурда гана беришет, анткени акча алардын чөнтөгүнө түшөт, ал эми билим берүү үчүн жоопкерчилик экинчи планда калып жатат. Бул тармакты мындай жоопкерсиз мамиледеги абалда калтырууга болбойт. Бирок биз жеке автошколалардын кызматкерлерин жумушсуз калтырбайбыз жана аларга мамлекеттик автошколаларда жумуш орундарын сунуштайбыз.
— Окутуунун узактыгы боюнча да нааразычылыктар келип жатат, кээ бирлери 10 ай өтө узун деп эсептешет.
— Алар өз бизнесин сактап калуу үчүн ар кандай сөздөрдү таратууда. Бул кымбатка түшөт деп, 10 ай өтө узун деп айтышууда. Бирок окутуу акылга сыярлык баада болот. 100-150 миң сомдук баа — бул жалган. Унаа башкарган адам өзүнүн жакындарынын өмүрүнө жооп берет. Сиз унааны башкарууга жөндөмсүз адамга ишенесизби?
— Жок, мен андай кылбайм.
— Сиз жакындарыңыздын коопсуздугу канчалык маанилүү экенин түшүнөсүзбү? Жеке автошколалар өз коммерциялык кызыкчылыктарын бардыгынан жогору коюп, чыныгы окутусуз сертификаттарды беришет. Биз үчүн ар бир жарандын коопсуздугу, ал унаанын рулунда алган билим жана тажрыйба маанилүү. Айдоочулук укуктар адамга бир жолу гана берилет, ошондуктан бир аз узак убакыт окутулган жакшы. Бул сиздин жүргүнчүлөрүңүздү гана эмес, башка жол кыймылынын катышуучуларын да коргойт. Ар күнү адамдар укук сатып алып, жол кырсыктарына себепкер болуп, өмүрүн жоготуп жатышат.
— Айдоочулук окутууну мектеп программасына киргизүү мүмкүнбү?
— Бул жылдын сентябрынан баштап мектеп программасында жол эрежелери боюнча сабактар болот. Биздин жаштар бул эрежелерди жана өздөрүнүн жоопкерчилигин мектепте үйрөнүшөт. Бул жылдан баштап бүтүрүүчүлөр алдын ала окутусуз экзамен тапшырып, ийгиликтүү болсо, айдоочулук укуктарын алышат. Ачык мамлекеттик мектептерде мектепти бүтүргөндөрдү окутуп, укуктарды беришет.
Ошентип, мен коомчулукту чакырам: провокацияларга алданбаңыздар жана өздөрүңүздү менчик кызыкчылыктар үчүн пайдаланууга жол бербеңиздер. Убакыт баарын өз ордуна коет.
