Климаттык кайтарым байланыштар — бул экосистеманын бир бөлүгүндөгү өзгөрүүлөр бүтүндөй системага таасир этүүчү реакцияларды жараткан процесс, баштапкы эффектти күчөтүп же алсыратат. Мисалы, муздун жана кардын эриши күндүн нурларын чагылдырууну азайтып, планетанын жылышына алып келет, ал эми ормондордун жок болушу жана топурактан углероддун жоголушу атмосферадагы CO₂ деңгээлин жогорулатат. Бул өзгөрүүлөр жылуулукту тездетип, климаттын парник газдарын чыгарууга болгон сезгичтигин жогорулатышы мүмкүн.
Изилдөөчүлөр 16 критикалык «кайтып келгис чекиттерди» белгилешти, алар белгилүү температуралык чектерге жеткенде абалын кескин өзгөртө алат. Бул системалардын биринин бузулушу глобалдык жылуулукка алып келүүчү өз ара байланышкан өзгөрүүлөрдүн каскадын баштоого жөндөмдүү.
Мындай чекиттерге Антарктида жана Гренландиянын муз капталдары, тоо муздары, деңиз муздары, бореалдык ормондор жана түбөлүк муз, ошондой эле Амазонка тропикалык ормондору жана Атлантикалык меридионалдык опрокидывающая циркуляция (АМОК) кирет.
Бул элементтердин биринин дестабилизациясы жылуулуктун күчөшүнө, деңиз деңгээлинин жогорулашына жана жаан-чачын зоналарынын жылышына алып келиши мүмкүн. Мисалы, Гренландия муз капталынын эриши AMOC агымын алсыратат, бул Амазонка ормондорунун жок болуу коркунучун жогорулатат.
«Жердин климаты 11 000 жылдан ашык убакыт мурун муз доорлору менен жылуу фазалардын ортосундагы миллиондогон жылдардагы термелүүлөрдөн кийин стабилдешкен, бул айыл чарбасынын жана татаал коомдордун өнүгүшүнө мүмкүнчүлүк берди», — дейт экология профессору жана изилдөөнүн жетекчиси Уильям Рипл. — Азыр биз бул стабилдүүлүктөн алыстап бара жатабыз жана мисалсыз климаттык өзгөрүүлөр дооруна кирип кетүүбүз мүмкүн».
Учурда биз климаттык кризистин кесепеттерин байкап жатабыз: Гренландия жана Батыш Антарктика муз капталдары өз стабилдүүлүгүн жоготуп жатат, ал эми тоо муздары жана түбөлүк муз кайтарымсыз өзгөрүүлөрдүн чегинде турат.
Акыркы 12 айда орто глобалдык температура индустриалдык доорго чейинки деңгээлден 1,5°C жогору болуп, CO₂ деңгээли 420 бөлүккө жетти. Бул өнөр жай революциясынан мурунку деңгээлден 50% жогору жана акыркы 2 миллион жылдагы рекорд.
Бул өзгөрүүлөр ар дайым экстремалдуу, бузулууну жана өлүмгө алып келүүчү табигый кырсыктарды, анын ичинде орман өрттөрүн жана селдерди жаратат.
Укумуштуулар дароо аракет кылууга чакырышууда, бул жаңылануучу энергия булактарын өнүктүрүүнү, углерод экосистемаларын коргоону, казылып алынган отундан баш тартууну жана климатка адаптация стратегияларын киргизүүнү камтыйт. Алар кайтып келгис чекиттерди көзөмөлдөө жана көзөмөлгө алынбаган сценарийлерди алдын алуу үчүн тобокелдиктерди башкаруу пландарын иштеп чыгуу зарылдыгын баса белгилешет.
